JC33NL – Christelijk geloven in Nederland

Hongarije en de Heidelbergse Catechismus

(…) We willen nu wat meer vertellen van de geschiedenis van dit boekje in Hongarije, en citeren daartoe uit het boek “Der Heidelberger Katechismus in Ungarn” dat in 1967 in Budapest werd uitgegeven ter gelegenheid van de herdenking van de Reformatie aldaar (toen 400 jaar geleden).

Als bijlage van een advies naar Hongarije

Het oudste bericht over de Catechismus dat in verband met de Hongaarse kerken werd teruggevonden is een brief van professoren uit Heidelberg die aan predikanten en ambtsbroeders in Zevenburgen (Roemenie, er is daar nog een grote Hongaarse Gereformeerde kerkengroep) een antwoord brief schreven. Want ook daar in Zevenburgen was er strijd tussen Lutheranen en Gereformeerden over het Avondmaal. “Heidelberg” was om advies gevraagd en stuurde nu bij het antwoord onder meer als bijlage de Catechismus op. En dit antwoord verscheen compleet in druk in 1565. Het is echter typerend, dat in de geschiedenis ook op te merken is dat daar waar Gods Woord gezaaid wordt de Satan zijn onkruid aandraagt.

In 1566 al verscheen in Klausenbürg een catechismus waaruit Unitariërs veel geschrapt en gewijzigd hadden. Zondag 1 was niet meer te vinden en evenmin het hele eerste deel van des mensen ellende en het begin van het tweede deel over des mensen verlossing (tot vraag 22). Christus werd wel waarachtig God en mens genoemd maar in Zondag 33 en 35 werd geknoeid om de Godheid te loochenen. Invloeden van Servet en Castellio (voor velen geen onbekende namen) waren hier merkbaar. Typerend ook dat twee voormannen van de unitariërs verder en verder van de Christus der Schriften afdwaalden. Eén stierf als Mohammedaan aan het hof van de Sultan, de ander haalde het Sabbathisme in in Zevenburgen! Maar Gods werk gaat voort.

Al in 1567 wordt op de Synode van Debrecen duidelijk stelling genomen tegen de dwaalleraars. In gemeenten en classis wordt ”ongemerkt” overal de Catechismus als leerboek aanvaard. In 1676, op de Synode van Szatmarnêmeth wordt dit boekje nationaal geaccepteerd. Dan zijn al vele Hongaarse uitgaven verschenen.

De eerste Hongaarse drukken.

Wat zal dat boek gelezen zijn! In 1577 verscheen de eerste in het Hongaars vertaalde Heideibergse Catechismus. De predikant David Huszar van Papa heeft waarschijnlijk uit veiligheidsoverwegingen in zijn uitgave niet vermeld in welke stad die is gedrukt en bovendien de titel als volgt gesteld: ”Overzicht van de leer van het Christelijk geloof in korte vragen samengevat”. Ook verscheen het tezamen met een omvangrijk gebedenboek. Eveneens ter camouflage?
De tweede uitgave uit 1604 heet echter voluit: Catechismus van de Paltz. En dát was even een waardevolle uitgave! De bewijsteksten waren er voluit bij af gedrukt. Ziet u het nut daarvan in? Bedenk: hoe weinig mensen hadden zelf een complete Bijbel!

Werk ten bate van de gemeenschap der heiligen

In 1612 verschijnt een Nieuw Testament met Psalmen, Catechismus en Kerkenorde en ook een aantal gebeden. Van dit boek verscheen in 1645 in Amsterdam een derde druk! De bewerker was Albert Molnár van Szençz. Molnár was een man die 30 jaar in Europa had rond getrokken, voornamelijk in Duitsland. In 1622 was hij bij de verwoesting van Heidelberg door de soldaten van Tilly geplunderd en zwaar gefolterd. Hij was zo’n aktieve man dat iemand van hem zei dat als je hem ontmoette je nooit wist of hij nu kwam of ging. Zeer literair begaafd was dit werktuig van de HEER. Zijn Psalterium Hungaricum wordt nog (weer) gebruikt.

Hij bewerkte de eerste complete Hongaarse Bijbel. Grammatica’s, woordenboeken en de vertaling van Calvijn’s Institutie zijn van zijn hand. Hij was het dus die aan het Nieuwe Testament plus Psalmen de Catechismus toevoegde: “gevolg gevend aan de wens van trouwe vrienden”, “Dat alles deed ik met te meer vreugde, omdat ik de genade gaven van kerken van andere Christelijke naties, voor de gelovigen die in onze arme kerkgemeenten leven op een of andere wijze meedelen wilde en de onzen met de overeenstemmende leer van de in vele landen verspreide schare gelovigen, naar de mij gegeven genade, verblijden wilde, waarbij ik tegelijk dacht aan de gemeenschap der heiligen”.

Molnár had van buitenlandse en Hongaarse koninklijke en vorstelijke vrienden financiële steun gekregen, zodat zijn uitgave niet in een oplage van enkele honderden maar in een oplage van duizenden kon verschijnen. En hij had in Duitsland betere lettertypes ontdekt en die voor zijn boek nu laten gebruiken. Zo verscheen een uiterst moderne uitgave in vele steden en dorpen van Hongarije. En vele predikanten predikten het Woord…en de geestelijke vrijheid…

Vijf jaar later, in 1650, verschijnt er in Amsterdam al weer een Hongaarse uitgave van de Catechismus. De kosten van deze uitgave worden gedragen door de Amsterdamse uitgever Johannes Jansonius. Aan de uitgave werkte een groep Hongaarse studenten mee. Want al jaren werden hier door Hongaren colleges gevolgd van de professoren Amerius, Coccejuc, Voetius, Maccovius en anderen. Naast bepaalde theorien (waardoor ze later last krijgen) leren ze hier ook het uit Engeland overwaaiende gematigde puritanisme kennen. Sporen daarvan zijn ook terug te vinden in deze catechismus. Maar wat in deze catechismus vooral opvalt is in het voorwoord een lange prachtige passage over “het privelege van de geestelijke vrijheid”.

In de tijd waarin Roomse “missionarissen” Hongaarse predikanten op de galeien slaan met het ijzeren kruis waarvoor ze niet willen knielen, prediken de predikanten de geestelijke vrijheid voor de mens, die geacht wordt lijfeigene te zijn en die maar heeft te denken zoals de staats- en kerkdienaar, pastoor, bisschop, aartsbisschop of vorst wenst.

Hier volgt die passage:

“En omdat wij ons – ingevolge het rechtvaardig oordeel des Heren en hoofdzakelijk in tegenstelling tot hen die ondanks alle wetten der natuur met eigen vlees en bloed hun naasten plegen vol te stoppen – tevergeefs zouden kunnen beijveren om het lichamelijk (lijfelijk) juk van een onbarmhartig, vermoeiend knechtschap van de hals van het arme volk af te nemen… zo is het waardig en terecht, als alle geestelijke leraars zich daaromtrent bemoeien, dat tenminste het edele deel, de ziel, niet het ondragelijke juk van geestelijke onwetendheid opgelegd krijgt.
Heeft zijn lichaam geen vrijheid zo moge toch zijne ziel hare vrijheid hebben. Wordt zijn lichaam door zijn eigen lichaam (zijn lichamelijke heer, denk aan ”lijfeigene”) verteert, zo moge toch zijn geest door deze geestelijke spijziging gedijen. Geen tyran kan de geest overweldigen, want hem (de geest) heeft de Heer niet aan zijn (tyrannen-) hand maar aan uw (predikanten-) hand toevertrouwd „ Daarom moet u zich zonder ophouden voor het verkrijgen en voor het versterken van het privelege zijner geestelijke vrijheid beijveren, opdat – hoewel zijn arme lichaam onder de versmachtende slaafse arbeidslast zweet, zijn geest zich toch innerlijk verheugen mag. – Dit moge u, toegenegen lezer, voor alles goed bedenken alvorens uw oordeel over een uitgave als deze edele catechismus te vellen.

(Einde passage en einde geciteerde artikel)

Bron tekst:  Kerkblad NGK Rijswijk (1973) – C.J. Janse

 (…) 17 De Heere nu is de Geest; en waar de Geest van de Heere is, daar is vrijheid.
(Uit 2 Korintiërs 3)

Bron afbeelding:  Pinterest

(…) – wij allen horen hen in in onze eigen taal spreken over Gods grote daden.
(Uit Handelingen 2 : 11)

Luther zegt in zijn boekje ‘Deutsche Messe und Ordnung Gottis diensts’ uit 1526: “Ik ben het echter niet eens met hen die slechts het gebruik van één taal voorstaan en alle andere verachten. Want ik wil graag de jeugd op die manier opvoeden dat ze ook in andere landen voor Christus nuttig kunnen zijn en ook daar met de mensen kunnen spreken. Want de Heilige Geest is ook niet met één taal begonnen – Hij heeft niet gewacht tot de hele wereld naar Jeruzalem kwam om Hebreeuws te leren, maar liet het evangelie verkondigen in allerlei talen, zodat de apostelen overal waar zij later zijn gekomen, verstaanbaar konden spreken. Dit voorbeeld wil ik graag volgen. Het is daarom heel terecht dat men de jeugd leert om veel talen te spreken. Wie weet hoe God dat later zal gebruiken tot Zijn dienst? Dit is ook de reden waarom de scholen gesticht en onderhouden moeten worden.”

Tot zover Luther. Nu de vraag: is deze zendingsijver van Luther later ook in praktijk gebracht?

Vóór mij ligt een boekje uit 1760, met op het titelblad: ‘HISTORISCHE AANMERKINGEN over de beide CATECHISMUSSEN van DR. MARTINUS LUTHERUS, te Amsterdam, door Henricus Hageman, bij Georg Jacob Wishoff, boekverkoper in de Hartestraat, Anno 1760.’

In het voornoemde boekje wordt o.a. een verslag gegeven van de verschillende uitgaven van de Catechismus van vóór 1760. In deze mail moet ik mij vanzelf wat beperken en geef ik uitsluitend en summier enige eerste drukken (of eerst bekende drukken) weer, van de zeer vele verschillende uitgaven van Luthers Catechismus, zonder andere boeken of herdrukken daarvan te vermelden:

Dit heeft Luther nooit kunnen dromen:

In het Latijn o.a. door Justus Jonas (1529); in het Grieks o.a. door Joachim Camerarius (1529); in het Hebreeuws door Joh. Clajus (1570).Een Syrische Overzetting wordt vermeld, vertaald door Suenus Jona, een Zweed (1708). Dan was er nog een Arabische Overzetting onder opzicht van ene Salomon Negri (1729).

Verder: Daar zyn nog vele andere drucken in vreemde Talen, zowel Europische als Asiatische en Americaansche, aldus Henricus Hageman (1760). Ook nog één in het Boheems o.a. door Graaf van Hardeck, Glotz en Machland enz. (1550). In het Croatisch of Crobatisch o.a. door Antonius Dalmata (1562).

Nog een Ehstnische of Estlandse uitgave in (1721); Russische uitgaven onder toestemming van Czaar Petrus I de Grote (rond 1720). Dan nog een uitgave in de Dörptiche mondaart te Riga in Lijfland (Letland). Dan volgen nog een massa drukken in de verschillende Duitse dialecten.

Bovendien lezen we van de vele drukken vanaf 1529 in het Nederlandsch en Nederduitsch, waarvan nog nauwelijks voorbeelden voorhanden zijn, aldus de schrijver in het jaar 1760. Verder worden nog apart vermeld: uitgaven in het Portugeesch, Spaansch, Deensch, Finsch, Poolsch, Plat-Duitsch, Neder-Saxisch, Preusnisch, Pommerisch, Slavonisch of Wendisch, en Amerikaansch-Virgienisch enzovoort.

Er zijn nog uitgaven in het IJslandisch, in het Italiaansch, daarbij nog een speciale vertaling voor de gevangen christenen in Turkyen in de Italiaansche Sprake. Verder nog in het Laplandisch voor de heidense Lappen, onder toezicht van Koning Gustavus Adophus van Zweden.

En niet te vergeten de ook bij Hageman vermelde uitgave van de Catechismus in het Groenlandisch met de Latijnsche letters: Hans Egede (1686-1758) was een Deens-Noorse Lutherse zendeling op Groenland, hierdoor kreeg hij de bijnaam de Apostel van Groenland. Egede was werkzaam op de Lofoten toen hij verhalen hoorde over de Oud-Noorse nederzettingen op Groenland, waarmee het contact al eeuwen geleden verloren was gegaan. In mei 1721, vroeg hij Frederick IV van Denemarken toestemming voor het zoeken naar de kolonie en veronderstelde dat de plaatselijke bevolking op het eiland katholiek was gebleven en dus niet af wist van de Deense Reformatie of zelfs het christelijke geloof helemaal had verloren. Frederik gaf toestemming voor het gedeeltelijk herstellen van de kolonie op het eiland. Egede (zelf een zeer behoudende Lutheraan) herschreef de Lutherse Catechismus voor gebruik op Groenland in de taal van de Eskimo’s (1747).

Vervolgens vonden we nog vertalingen in het Malabaarsch en Tamulisch(talen uit India) door de Deense zendeling Bartholomeus Ziegenbalg, de eerste Deensche zendeling na Tranquebar op de kust van Coromandel(India) tot betere bekering der Indiaansche Heidenen.

Ook is er nog een Warugische druk – door zendeling Benjamin Schültz.
Hij heeft daarbij nog den Catechismus uit de Malabaarsche Sprake in het KERENDUM, het welk het Latijn der Malabaren, of de taal der priesteren of Brahmanen is, laten overzetten door enen Brahmaan, tot dienst en gebruik der Brahmanen.

Op Madras (India) worden zoveel vreemdelingen gevonden, dat men er wel drie-en-twintig verscheide Spraken hoort spreken, en bijzonder voor de Warugische, en ook de Gentovische of Telungische, heeft Benjamin Schültz niet alleen de moeite genomen om die talen te leren, maar ook den Catechismus in die talen ten nutte voor aldaar wonende heidenen overgezet.

Tenslotte blijkt dat het voor de schrijver nog maar de vraag is of Luthers Catechismus ooit in de Engelsche Sprake is overgezet (!). Wel schijnt er ergens melding te zijn gemaakt van de Latijnse Catechismus van Justus Jonas die door aartsbisschop Cranmer (1489-1556) in het Engels zou zijn vertaald. Hageman heeft echter naa veel vragens en onderzoekens, de minste speur daarvan niet konnen vinden (Anno 1760).

Bron tekst: Wilt u deze Luthercitaten ter kennismaking doorsturen aan uw vrienden. Er zijn geen kosten aan verbonden. Voor het aanmelden/afmelden van deze wekelijkse citaten kunt u gebruikmaken van dit e-mailadres info@maartenluther.com

Bron afbeelding:  Pinterest