‘“Ik ben gekomen om van de waarheid – dat God ons mensen en Zijn/hun medeschepselen liefheeft en dat wij mensen daarom elkaar en deze schepping zullen liefhebben – te getuigen, en ieder die de waarheid is toegedaan luistert naar wat Ik zeg.” Hierop zei Pilatus: “Maar wat is waarheid?“‘ (Uit Johannes 18 uit de verzen 33-40 : 37-38)

Geciteerd: Iemand als Musk speelt echter een ander spel. Hij gebruikte het interview om te laten zien dat de feiten er, in zijn alternatieve werkelijkheid over Europa, niet meer toe doen. Zijn werkelijkheid is gebaseerd op leugens en wordt bekrachtigd door likes op X – en dient niet om te overtuigen, maar om te laten zien dat de ratio buitenspel staat. Het is een tactiek uit het boekje van autocraten, die vandaag de dag overwegend afkomstig is uit uiterst rechtse hoek.

De uitkomst van deze strijd om de feiten is allesbepalend voor de levensvatbaarheid van een liberale democratie. Zonder gedeelde, verifieerbare feiten is er geen gezond publiek debat mogelijk, geen geïnformeerde besluitvorming, geen inhoudelijk conflict, geen compromis, geen politieke verantwoording – geen democratie, kortom. Als feiten hun zeggingskracht verliezen, dan wordt de wil en waarheid van de macht wet.

Journalisten staan vanzelfsprekend in de vuurlinie van deze slag om de waarheid. Want hun voornaamste plicht is aan feitelijke waarheidsvinding, hun loyaliteit ligt bij de burger en ze staan in dienst van de liberale democratie – hoe goed of slecht het daar ook mee gesteld is. Niet voor niets luidt het eerste artikel van de internationale journalistieke code: ‘Respect voor de feiten en voor het recht van het publiek op de waarheid is de eerste plicht van een journalist.’

Minton Beddoes probeerde nog: ‘Nou, ik denk dat we het erover eens kunnen zijn dat feitelijk bewijs’ – dat ze zojuist uitvoerig uit de doeken had gedaan in hun twistgesprek over Europa! – ‘zal uitwijzen wie van ons gelijk heeft.’ Waarop Musk antwoordde: ‘Yeah… mensen willen niet geloven dat wat ik zeg de waarheid is.’

Dat Musk zijn minachting voor de feiten mocht etaleren voor de camera van The Economist zag zijn achterban als puur machtsvertoon, voor het oog van de hele wereld. In uiterst rechtse media klonk dan ook een heel andere afdronk van het interview: ‘Musk vernietigt de media.’ Want zonder gedeelde feiten was Minton Beddoes weerloos.

Geciteerd slot a: Verreweg de meeste pers is ondertussen in handen van grote, commerciële bedrijven, die succes afmeten aan kijkcijfers (1) en jaarrekeningen en voor wie ophef een verdienmodel is. Zij handelen in het belang van de aandeelhouders, niet dat van het publiek. Uiterst rechtse groepen hebben hier hun eigen ‘verdienmodel’ van gemaakt: kaap de journalistieke aandacht met een stortvloed van leugens en breek ondertussen de democratie af. Vervolgens presenteer je jezelf als slachtoffer (2) van de ophef die hierop volgt, door je te beroepen op ‘vrijheid van meningsuiting’ en te doen alsof er sprake zou zijn van een extreemlinkse mediahetze. Dit genereert dan weer nieuwe ophef, enzovoorts. Of, zoals Steve Bannon het in 2019 zo bondig verwoordde: ‘Flood the zone with shit.’

Geciteerd slot b: Doordat autocraten, oligarchen en uiterst rechts wereldwijd journalisten verdacht maken, hen bestoken met rechtszaken en aanslagen, en hen desnoods in stukken hakken als ze de kans krijgen, is het speelveld waarop journalisten werken onherroepelijk veranderd. Nieuwe machthebbers spelen een nieuw spel, waarin de gedeelde waarheid het doelwit is en journalisten in de vuurlinie staan. Dit vraagt om een andere journalistieke aanpak, te beginnen met de erkenning dat het idee van de journalistiek als verdedigingslinie van de democratie een politieke overtuiging ís. En wie daar echt in gelooft, ontkomt niet aan een agenda tegen machthebbers die die linie aanvallen. Zodat de journalistiek eindelijk kan worden wat de samenleving nu zo dringend nodig heeft: een tegenmacht.

(1) Zelfs de leiding van de EO ging – jaren terug al, het ND deed er verslag van – buigen voor de kijkcijfers en ging haar programmering daar op afstemmen en – naar hun (lidmaatschap) betalende achterban – mee legitimeren/rechtvaardigen.
(2) Dat jezelf tot slachtoffer maken dat is een verschijnsel waar ik in eigen kring (van gemeente, familie, gezin en huwelijk) in heftige (zelfs absurde) mate mee ben geconfronteerd. En ook hier bleek: Als feiten hun zeggingskracht verliezen (zelfs niet gehoord willen/mogen worden), dan wordt de wil en waarheid van de macht (de machtigen) wet.

Bron citaat: De Correspondent – ‘Journalist, kom in verzet. Zo versla je extremisme‘ – Rosan Smits (Correspondent Macht & Tegenmacht)

‘Jezus antwoordde: “Mijn koningschap hoort niet bij deze wereld. Als mijn koningschap bij deze wereld hoorde, dan zouden mijn dienaren wel gestreden hebben om te voorkomen dat ik aan de Joodse leiders* (en aan hun moordzucht) overgeleverd zou worden.”‘ (Uit Johannes 18 uit de verzen 33-40 : 36)
* De Joodse (‘kerk’)leiders, die wel een aards koningschap van de Messias verwachtten, en dat itt de tollenaars, die in navolging van het geloof en de nalatenschap van Daniël de Romeinse overheid durfden/wilden dienen. Later – tot vlak voor de val van Jeruzalem – zouden deze ‘kerk’leiders elkaar nog te vuur en te zwaard blijven bestrijden, tot de Romeinen daar een eind aan maakten door Jeruzalem in te nemen en te verwoesten. Moeten we hierbij ook niet denken aan de onderlinge (en interne) rivaliteit en strijd van de Nederlandse kerkgenootschappen?

Bron afbeelding: Bible Verse of the Day